Cuma Sohbetleri, M.
Esad Coşanın (1938-2001), Ak-Radyoda cuma günleri yapmış olduğu hadis
sohbetleridir. Bu sohbetler, 31 Mart 1993te başlayıp, vefatından önceki
son cuma günü olan, 2 Şubat 2001e kadar devam etmiştir. Sekiz yıl
içerisinde toplam 313 adet sohbet yapılmıştır. Sohbetler daha sonra
yazıya geçirilip tarih sırasına göre düzenlenerek, Hazineden
Pırıltılar adı altında, 550şer sayfalık büyük boy 9 cilt kitap
haline getirilmiştir. Cuma Sohbetleri, 2003 yılında kitap haline
getirilmiş olmasına rağmen henüz yayınlanmamıştır.
a. Sohbetlerin Yeri, Zamanı ve
Süresi
Cuma Sohbetleri,
Ak-Radyoda cuma günü sabah 10:15de ve tekrarı akşam 21:00da
yayınlanmaktaydı. Coşanın çoğunlukla seyahatte olması nedeniyle
Ak-Radyo stüdyolarına uzak yerlerde yapılmakta, bunun için de perşembe
akşamı veya cuma sabahı telefonla kaydedilmekteydi.
Coşan, genellikle
sohbetin başında, bulunduğu yerlerden bahseder, böylelikle
dinleyicilerin dünyanın çeşitli yerleri hakkında bilgi edinmelerini
sağlar, âdetâ onlara dünya seyahati yaptırırdı.
Bir sohbetine, Size Avustralyanın
Melbourne şehrinden hitab ediyorum. Tabii burada sizden dokuz saat
ilerdeyiz, cuma namazını kıldık. Size cumadan sonra, ikindi vaktinde
hitab ediyorum. Ama siz henüz daha cumayı yapmadınız bile...[1] şeklinde
başlayan Coşan, başka bir sohbetinde; Size orta Avustralyadan, yâni
biraz kıyılardan içerde Venmark denilen bir meyvacılık, sebzecilik
şehrinden telefon ediyorum.[2] diye bulunduğu
yeri belirtmiştir.
Yine bir sohbetinde bulunduğu yeri şöyle tasvir
etmektedir: Aziz ve sevgili Akra dinleyicileri! Size bu sefer, dünyanın
en güzel şehri olan Mekke-i Mükerremeden, en mukaddes mahalden telefon
ediyorum. Biraz gözünüzü, gönlünüzü şenlendirmek için açıklama yapayım:
Harem-i Şerife, yâni Mescid-i Harama, yâni Kâbenin ortasında
bulunduğu, o mübarek Mekkenin mescidine yukarıdan, pencereden
bakıyoruz. Kâbe-i Müşerrefe ortasında bir inci gibi duruyor ve karşı
tarafında muhteşem dağlar, en arkalarında Hıra Dağı çok haşmetli olarak
o kadar güzel görünüyor ki...[3]
Diğer bir sohbetinde de: Size çok güzel bir
yerden konuşmamı yapıyorum. Karşımda altın renginde efsânevî, masal
diyarlarındaki gibi kubbeli binalar var. Bruneiden konuşuyorum.
Bruneiye hac yolculuğunda bir duraklama yeri olarak uğradık. Ama
Türkiyeden gelen kardeşlerle de buluşmuştuk; güzel bir İslâm ülkesini
ziyaret olmuş oldu. Bakıyorum hep, insanlar çarşıda pazarda,
işyerlerinde, hattâ demin bankaya gitmemiz gerekti, bankada başörtülü...
Çok ilginç geliyor bize, çok da tatlı ve sevimli oluyor. Bizde de
imam-hatip okullarında bile uygulamalar buradan farklı...[4]
Dünyanın muhtelif yerlerine seyahatlerde bulunan
Coşan, bir sohbetinde, çok seyahat ettiğini, nükteli bir şekilde şu
fıkrayla açıklamıştır:
Nasreddin Hocaya hanımını şikâyet etmişler, demişler ki:
Hanımına bir şey söyle, çok geziyor Hocaefendi!
Yok...
demiş. Hanımın günahını almayın. O kadar çok gezmiyor. Gezseydi arada
bizim eve de uğrardı. demiş. Bana da, böyle arada İstanbulda konuşmak
nasib oluyor İstanbullu olduğum halde. O duruma benzedi
durumum.[5]
Sohbetler, genelde 40
50 dakika civarında olurdu. Bazen hadislerin izahı uzun sürer ve
sohbetin süresi bir saate kadar uzardı. Sohbetlerin sürelerini, sohbetin
yapıldığı ortam, Coşanın sağlık durumu, zamanın darlığı gibi durumlar
etkilerdi.
b.
Sohbetlerin
Konusu
İlk zamanlar
sohbetlerin konularını önceden tesbit eder, konuyla ilgili hadisleri
seçerek açıklamaları konu bütünlüğü içerisinde yapardı. Bunu
sohbetin başında, Size bu konuşmamda beş hadis-i şerif okumayı
tasarladım. Hayırlısıyla, Allah nasib ederse, onları size anlatacağım.
gibi ifadelerle belirtirdi.
Daha sonraları,
özellikle 28 Şubattan sonra yapılan sohbetlerde ise genelde
Râmûzül-Ehâdîsten kura ile bir sayfa açılır, oradaki hadisler
okunurdu. Kura ile seçilen hadisler umûmiyetle farklı farklı konuları
içerir, böylece bir sohbette birkaç konu birden anlatılmış olurdu.
Coşan, bir sohbetinde, okuyacağı hadisleri nasıl
belirlediğini şu şekilde açıklamıştır: Sayfayı besmeleyle, kura ile
açtım. Ön düşüncelerle konu seçerek değil de, bakalım buradan hangi
konular gelecek diye, tevekkül ederek açtım.[6]
Kandiller ve bayram
günleri gibi bazı özel günlerde, günün anlam ve önemine dair hadisleri
seçip okur, günün ihyâsı için yapılabilecek çalışmalardan bahsederdi.
Doğal afetler, ölüm, savaş, yaz tatili, okulların açılıp kapanması gibi
güncel olaylar da sohbetlerin konularını belirlerdi. Sohbetin yapıldığı
gün için önemli olan bir olay varsa, o olay hakkındaki hadisler
derlenir, açıklamalar o doğrultuda yapılırdı. Marmara depreminden
sonra yapmış olduğu bir sohbette, şehidlik ile ilgili hadisleri seçmiş
ve hadisleri neden seçtiğini şöyle açıklamıştır:
Hepimiz millî bir âfetle dilhûnuz. İçimiz kan
ağlıyor, çok yorgun, üzgün ve perişanız. Cenâb-ı Hak ölenlere rahmet
eylesin... Şehid mertebesi ihsân eylesin... Kalanlara sabr-ı cemîl ihsan
eylesin... Bize lütfuyla muamele eylesin... Kahrına uğrattığı, gazab
ettiği, gazabına uğrayan kullarından olmaktan korusun... Bu akşamki
hadis-i şerifleri, şehidler üzerinde vârid olmuş olan, şehidlik
konusundaki hadis-i şeriflerden seçmiş bulunuyorum.[7] Yine başka bir
sohbetinde, vâlidesinin vefatı dolayısıyla vefatla ilgili
hadisleri[8]
okuyan Coşan,okulların açıldığı dönemlerde çocuğun baba üzerindeki ve babanın
çocuk üzerindeki haklarını anlatan hadisleri[9] okumuş; yaz tatili münasebetiyle de, tatilde
yapılabilecek çalışmalardan bahsetmiştir.[10]
Bazı sohbetlerinde,
eline yeni ulaşan bir hadis kitabından, önemli ve ilginç gördüğü bir
bölümdeki hadislerin tamamını okumuştur. Bir sohbetinde bunu şu
şekilde açıklıyor: Bugün bir arkadaşım, Medine-i Münevverede
bana güzel bir hadis kitabı hediye eyledi. Büyük bir alimin yazdığı bir
hadis kitabı. Ben oradan, Zamanın bozulduğu sırada iyi ibadet, kulluk,
amel-i salih işlemenin mükâfatı diye bir bölümü size okumak
istiyorum.[11]
Bazen hadisin râvîsi,
sohbetin konusunun belirlenmesinde etkili olurdu. Coşan, özellikle Hz.
Alinin rivâyet ettiği hadisler geldiği zaman, Hz. Ali ve Alevîlik
hakkında açıklamalar yapardı. Ayrıca başta Ebû Eyyüb el-Ensârî olmak
üzere diğer sahâbî râvîlerin hakkında da açıklamalarda
bulunurdu.
Coşan, 1999 ve
2000 yılında yaptığı sohbetlerde umûmiyetle 2000 yılının Tevhid Yılı,
21. Asrın da Tevhid asrı olduğunu vurgulamıştır: İkibin yılı,
Tevhid Yılı... İkibin yılıyla başlayan 21. Yüzyıl, Tevhid Asrı... 21.
Yüzyılla başlayan Üçüncü Bin, Üçüncü Milenyum dedikleri, dillerinden
düşürmedikleri Elf-i Sâlis, Tevhid devresi olacaktır. Gerçekten öyle
olacaktır. Temennî değil, kitapların yazdığına göre hakîkaten öyle
olacaktır. Bütün bâtıl inançlar sonunda yok olacak, silinecek,
bırakılacak ve Lâ ilâhe illallàh, muhammedün rasûlüllàh
hakîkatı bütün insanlar tarafından kabul edilecektir. Bu yılla başlıyor
bu devre... Onun için, bu Tevhid devresinde her muvahhid, yâni Lâ
ilâhe illallàhçı müslüman, üzerine düşen görevi yapmalı!..
Yazmalı, çizmeli, konuşmalı, çalışmalı, parasını Allah yoluna
sarfetmeli!.. Bunu herkese öğretmeliyiz.[12]
Coşanın ilk yaptığı
sohbetin (31 Mart 1993) konusu; İyiliği Emretme, Kötülüğü Engelleme
Görevi olmuştur. Bu sohbetin ilk hadisiyle beraber yaptığı
açıklamalarda, öncelikle, müslümanların İslâmı doğru öğrenmesi ve
öğretmesi konularına değinmiş, bunların yanında müslümanların kötülüğü
engelleme gibi bir görevinin de olduğundan bahsederek, İslâmın bireysel
ve toplumsal yönüne değinmiştir. Konuyu destekler mahiyette okuduğu
ikinci hadiste ise, hayra ve şerre çağıran kimselerin alacağı
karşılıklardan bahsederek sohbetini sona erdirmiştir.
Son yaptığı sohbet (2
Şubat 2001) ise ahiretin önemi hakkında olmuştur. Bu sohbette, evinde
misafir olduğu kimseye kura ile açtırdığı hadisleri okumuştur. Coşan,
okuduğu ilk hadisle beraber ahiretin hayrından başka bir hayır olmadığı
konusundan bahsetmekte ve ahireti kazanmanın yollarını şöylece
özetlemektedir: İbadetleri yapacaksınız, günahlardan kaçacaksınız,
ahlâkınızı güzelleştireceksiniz. Hadisin ikinci bölümünde Hendek
savaşında sıkıntı çeken müslümanlara Peygamber (s)in yaptığı duadan
bahsedilmiş ve onlara, bu dünyada sıkıntı çekilebileceği ama önemli
olanın ahiret hayatı olduğu vurgulanmıştır. Peygamberimizin Hz. Aliye
yaptığı duadan bahseden ikinci hadisi açıklarken, Hz. Alinin
kişiliğinin, meziyetlerinin ve Peygamberimize olan yakınlığının üzerinde
durmuştur. Üçüncü hadisle birlikte ise Hz. Hasan ve Hz. Hüseyini
sevmenin öneminden bahsederek sohbetini bitirmiştir.
c. Hadisleri Yorumlamadaki Üslûbu
ve Yöntemi
M. Esad Coşan,
sohbetlerine selâm vererek başlar ve dua cümleleriyle devam ederdi.
Genellikle sohbetlerin mukaddimesi şöyle olurdu:
Es-selâmü aleyküm ve rahmetullàhi ve
berekâtühû!.. Aziz ve sevgili izleyiciler ve dinleyiciler!
Allahın selâmı, rahmeti, bereketi, her türlü ikrâmı, ihsânı cümlenizin
üzerine olsun... Sevdiklerinizle beraber, Allah sizi dünyada ve ahirette
mesud ve bahtiyar eylesin...
Selâm ve duanın ardından, çoğu zaman bulunduğu yeri tasvir eder, yapmış
oldukları hizmetler ve faaliyetler hakkında bilgiler verirdi. Daha
sonra, izahını yapacağı hadis metninin öncelikle tamamını okur, bazen
metni okumadan önce, bazen de metni okuduktan sonra, hadislerin konusu
hakkında genel bilgiler verirdi.
Mukaddime niteliğinde
yaptığı açıklamalardan sonra, okuyacağı hadislerin bulunduğu eserler ve
hadislerin sıhhati konusunda mâlûmat verirdi.
Hadislerin kaynaklarını, çoğu zaman,
Sohbetimdeki ilk hadis-i şerif, Abdullah ibn Ömer (r)dan. Taberânî
Evsatında kaydetmiş, Beyhakî kaydetmiş, İbn Hibban da
Sahîhinde kaydetmiş bu hadis-i şerifi.[13] şeklinde; bazen de
Bu hadis-i şerifler mübarek hocamız Ahmed Ziyâeddîn-i Gümüşhànevî
Hazretlerinin Râmûzül-Ehàdîs kitabının 406. sayfasında
bulunuyor. Metnini merak edenler oralara bakabilirler.[14] şeklinde
Râmûzül-Ehàdîsteki bulunduğu yeri belirtirdi.
Okuduğu hadis kitabının özellikleri hakkında da
bilgiler veren Coşan, bir sohbetinde Neseînin eserini şöyle tanıtıyor:
Biliyorsunuz İmam Neseî altı sahih hadis kitapları arasında çok meşhur
olan, Sıhah-ı Sitteden birisinin müellifidir. O rivayet etmiş,
kitabına almış. Sağlam kitap, güvenilir hadis-i şerifleri ihtiva eden
güzel bir eser.[15]
Cuma Sohbetlerinde,
umûmî olarak hadisleri
Râmûzül-Ehâdîsten okurdu. Fakat bazen farklı eserlerden de
okuduğu olurdu. Farklı eserlerin okunmasında, Coşanın seyahatler
esnasında kütüphanesinden uzak olmasının etkisi
büyüktür.
Seyahatler esnasında eline geçen yeni
hadis kitaplarını da sohbetlerinde kullanan Coşan, bir sohbetinde
okuduğu hadis kitabını şöyle belirtiyor: Bu cuma sohbetimde size, bir
hadis-i kudsî okumak istiyorum. Bu kitap, Mekke-i Mükerremede çok
kıymetli bir kardeşimizin elindeydi. Ciddede bir eve ziyarete
gittiğimiz zaman, Şunu okuyalım! demişti, orada görmüştüm. Benim
kütüphanemde yoktu. İstanbula gelince aldım. Seyahatte de yanıma aldım
okumak için. Yazarı da, benim sınıf arkadaşım olan, rahmetli, eski
İstanbul müftülerinden Fikri Yavuz olduğu için, onun da ruhu şâd olsun
diyerek, onun bu tertip etmiş olduğu Kırk Hadîs-i Kudsî
kitabından, size bir hadis-i kudsî okumak istiyorum, metniyle
beraber.[16]
Cuma sohbetlerinde
toplam 913 hadis okunmuştur. Bu hadislerin 782si
Râmûzül-Ehâdîsden, 52si Muhtârul-Ehâdisten, 40ı
et-Tergîb vet-Terhîbden, 9u Buhârîden, 9u
Riyâzus-Sàlihînden, 8i Gunyetüt-Tâlibînden, 13ü ise
diğer hadis kitaplarından okunmuştur.
Râmûzül-Ehâdîs, Gümüşhânevî Dergâhının el kitabı niteliğinde
olması hasebiyle Cuma Sohbetlerinde en çok başvurulan eser olmuştur.
Coşan, sohbetlerinde Râmûzül-Ehâdîsi okuma sebebini şu şekilde
açıklamaktadır:
Birinci esasımız,
Kuran-ı Kerime ve sünnet-i seniyyeye tebeiyyettir. Onun için
tekkemizde Hocamızdan bize el olarak verilmiş ve âdet olarak bırakılmış
olduğu üzere hadis kitabı okuruz. Mürîdânın terbiyesi, terakkî ve
tefeyyüzü için hadis kitabı okuruz. Okuduğumuz hadis kitapları çok
çeşitli olabilir, ama Gümüşhâneli Ahmed Ziyâüddin Efendimiz, kendisi
Râmûzül-Ehàdîs diye bir hadis mecmuası, koleksiyonu tertiplemiş,
onu okumaya devam ediyoruz. Kendisi de bu eserinin mukaddimesinde: Bu
kitabı okuyan, devreden, hatmeden, tekrar eden dervişler kısa zamanda
Allahın izniyle muhakkık bir alim, makàm-ı hakîkate vasıl olmuş bir
gerçek sòfî alim olurlar. buyurmuş. Bu da sözümüzün
delilidir.[17]
Hadisin kaynağını
belirttikten sonra Arapça metni okumağa geçerdi. Bir sohbetinde,
hadislerin metnini okumanın faydasını şöyle ifade ediyor: Her
zamanki gibi, Peygamber (s) Efendimiz Hazretlerinin mübarek sözlerini
de, Arapça ibareyi de okumak istiyorum. Çünkü Arapçayı bilen ve takib
edebilen sevgili dinleyicilerim vardır, onlara faydası olur. O mübarek
sözlerin, o güzel Arapça aslının okunmasının, tabii ayrıca bereketi
var.
Daha sonra hadislerin
kısaca anlamını verirdi. Hadisin anlamını, cümle cümle verir, lafızlar
üzerinde gerekli açıklamalar yaptıktan sonra hadisin tamamının
izahına geçer ve sebeb-i vürûdunu belirtirdi.
Hadis cümlelerini
incelerken, içinde geçen dînî terimleri tek tek açıklar,
kelimelerin kökleri ve kökenleri hakkında bilgiler verirdi.
Bir sohbetinde riyâ kelimesini şöyle açıklamıştır: Riyâ, reâ,
rüyet kelimesinden geliyor, göstermek demek. Yâni yapmış olduğu
ibadeti, iyi işi başkaları görsün de, beni övsünler, sevsinler diye
başkalarına gösteriş yapmak demek. Böyle insanın, Allahın rızasını
kazanmak için yapması gereken bir ibadeti, hayırlı işi, Allah rızasını
düşünerek değil de gösteriş için yapması; insanlar görsün de
beğensinler, alkışlasınlar, beni sevsinler diye insanları düşünerek
yapması riyâdır.[18]
Diğer bir sohbetinde ise müdârât
kelimesini şöyle açıklamıştır: Dârâ-yudârî-mudâraten. Sülâsisi
derâ-yedrî-dirâyeten geliyor. İfal bâbından edrâ-yüdrî,
Kuran-ı Kerimde bir çok yerde geçiyor. Meselâ: (Ve mâ edrâke mâ
yevmüd-dîn) [Ceza günü nedir bilir misin?] (İnfitar, 84/17)
buyruluyor. Derâ-yedrî-dirâyet; aklını kullanarak, tefekkürünü
kullanarak, düşüne düşüne bir şeyi yapmak. Edrâ; birisini
düşündürmek, birisine bir şeyi anlatmak mânâsına. Müdârât da,
karşılıklı anlayışlı olmak demek. İnsanlarla müdarât eylemek ne demek?
Halini anlamak, anlayışla karşılamak demek. İnsan acizdir, zavallıdır;
ihtiyarlık halidir, gençlik hâlidir, beşer halidir diye, hallerini
anlayışla karşılamak...[19]
Cümleler üzerinde açıklamalar yaparken, zaman
zaman gramer kaidelerinden de bahseder, Arapça bilenlere hatırlatmalarda
bulunurdu: (Lâ fakra eşeddü minel-cehl) Bütün kelimeleri
biliyorsunuz: Fakr; fakirlik, yoksulluk, noksanlık, bir şeye
sahip olmamak demek. Cehl; câhillik, bilmemek demek. Eşed
de; şiddetli, daha şiddetli, en şiddetli demek. Ama burda (lâ
fakra) diye lâ gelince ve fakr kelimesinin sonu
üstünlü okununca, (lâ ilâhe) der gibi; bu lâya
nâfiyetül-cins derler. Yâni, bir ismin önüne bu lâ
gelirse, o ismin gösterdiği cinsten her şeyi nefyeder; bu şeyden hiç yok
mânâsına gelir. (Lâ fakra) deyince de, Hiçbir fakirlik yok;
(eşeddü minel-cehl) câhillikten daha şiddetli hiçbir fakirlik
yok! demek. Yâni bir kere câhillik bir çeşit fakirliktir, ama en fenâ
fakirliktir. İlim yönünden fakirlik demektir. Bilgisiz, bomboş,
okumamış, öğrenmemiş, bilmiyor işte, câhil...[20]
Yine bir sohbetinde, (Yâ nahîf! Sıl
rahimeke) Ey Nahîf! Akrabanı yokla, akraban ile bağlarını
kuvvetlendir, ilişkilerini sağlam tut, sıla-i rahim yap; (yetul
umruke) ömrün böylece uzun olur. Emrin cevabı olan cümlecik meczum
olarak gelir. Onun için yetùlü, yetul olmuş. Sıla-i rahim
yaparsan ömrün uzun olur mânâsına... şeklinde gramer kaidesinden
bahsetmiştir.[21]
Hadisleri açıklayıp
yorumlarken, daha kolay anlaşılmalarını sağlamak için benzetme ve
örneklemeler de yapan Coşan, zekâtın malı azaltmayacağına dair
hadisi açıklarken şöyle bir benzetme yapmıştır: Bir ağacın dallarına
kıyamıyorsunuz, budamıyorsunuz; o sene mahsûl az oluyor, veya meyvalar
küçücük oluyor. Ama ağacı bir uzmana, usûlüne uygun budama
yaptırıyorsunuz, dallarını kesiyorsunuz. Eyvah, ağacın dalları gitti!
diye, bilmeyen bir insan uzaktan telaşlanabilir. Ama yeni dallar
sürüyor, yeni meyvalar geliyor ve budanmış bir ağaçta meyvalar iri
oluyor, güzel oluyor. Tabii, bunu ömür boyu insanlar denedikleri için,
her sene meyvacılar ellerine testereleri alırlar, ağaçlara çıkarlar,
kıtır kıtır dalları keserler. Ama, bu kesmenin sonunda daha çok bereket
geldiği için yapıyorlar. İşte bunun gibi, Allaha yapılan ibadetlerin,
Allah yolunda harcanan paraların da durumu böyle...[22]
Coşan, yatsı namazını camide kılmanın faziletiyle
ilgili bir hadisi açıklarken şu cümleleri sarf ediyor: Bu hadis-i
şerifte görüyoruz ki, insanın sevap kazanması için, fedâkârlıklarda
bulunması lâzım! Bu fedâkârlıkların kuvveti nisbetinde, insan sevap
kazanıyor. Çalışıyorsunuz akşama kadar, ondan sonra yorgun argın evinize
geliyorsunuz. Hanım yemekleri çıkartıyor... Bir ev reisi için
düşünüyorum bu manzarayı. Hanım da tabii yorulmuş oluyor, ev hanımı için
de aynı durum var. Bütün gün çalışmış, yemeği yedikten sonra da, biraz
çay içelim filân derken yorgunluk çöküyor. Televizyonun karşısına
oturuyorlar, ezan okunuyor ama, bu yorgunluğu yenip camiye gitmek, veya
televizyondaki programı bırakıp camiye gelmek kolay olmuyor birçok kimse
için... Ardından da Peygamber Efendimizin dönemiyle karşılaştırmalarda
bulunuyor: Bir de Peygamber (s) Efendimizin çağını düşünelim: Cereyan
yok, kaldırımlar yok, elektrik ışıkları yok... Tabii tehlike de var
gecenin karanlığında... Köpek ısırabilir, önüne bir yabancı çıkabilir,
görünmemekten istifade ederek zarar vermek isteyen insanlar
olabilir...[23]
Coşan, sohbetlerinde,
ayetlerden, hadislerden konuyu destekleyici bilgiler aktarırdı.
Peygamber Efendimiz ve ashabının hayatından örnekler verir, onlarla
günümüz insanını karşılaştırır, bugün de olaylar karşısında onlar gibi
hareket edilmesinin gerekliliğini vurgulardı.
Peygamber (s) dönemindeki münafıklardan bahsederken
günümüzle de ilişki kurarak şunları söylüyor:
O devirde münafık, aslında inanmamış, Peygamber
Efendimize kızıyor, ashabına kızıyor. Bu kızgınlığını ortaya vursa,
toplum içinde vaziyeti fena olacak; saklıyor. Demek ki, ahir
zamanda da toplum öyle bozulacak ki, mümin hâlini izhar ettiği zaman
çeşitli hücumlara maruz kalacak. İşte Çeçenistan, işte Rusya, işte
Kosova, işte Kıbrısın Rum kesimi... Yâni şöyle düşünün: Oralarda bir
zaman Devlet-i Aliyye-yi Osmâniyenin tebası olarak rahat, huzur içinde
yaşarken dindaşlarımız, kardeşlerimiz, Boşnak, veya Arnavut, veya Pomak,
veya başka... Sonra Bulgarlar geldiler, dinini değiştirmesini, ismini
değiştirmesini istediler kişilerden. Karşı koyanları öldürdüler.
Yâni, Rusyada ihtilâl olduğu zaman, Türkistanı
ve sâireyi istilâ ettikleri zaman, çok korkunç zulümler yaptılar.
Fergana Vadisi diye bir vadi var şimdiki Özbekistanda, hafızlar
diyarıymış. Hocalar yetişen, çok ihlâslı insanların olduğu yermiş.
Ruslar oralara girdikleri zaman, korkunç katliamlar yapmışlar. Rus
istilâsının şiddetli olduğu zamanlarda da, tabii dindarlıklarını
yapamadılar, saklamak zorunda kaldılar.[24]
Teknolojinin gelişmesiyle birlikte ortaya çıkan
bazı sorunlardan da bahseden Coşan, çocukların eğitimi konusunda onlarla
konuşmanın gerekliliğinden bahsederken şunları söylüyor:
Çoluk çocuğumuzla toplandığımız zaman şöyle,
akşamları ne konuşacağız?.. Tabii şimdi artık böyle bir mesele kalmadı.
Herkes televizyonun karşısında, vaktin nasıl geçtiğini bilemiyor. Onun
için ben, televizyona biraz da telefisyon diyorum. Yâni telef
makinesi... İnsanın zamanı telef olup gidiyor. Böyle güzel şeyleri
düşünmeye, anlamaya, anlatmaya, çoluk çocukla müzakere etmeye vakit
kalmıyor. Amerikalıların reisicumhuru Kenedinin ailesini, hayatını
anlatan kitabı okuduğum zaman, bir şey dikkatimi çekmişti: Babası
mutlaka çocuklarının akşam yemeğinde masanın etrafında hazır olmasını
istermiş. Bütün Kenediler baba Kenediyle beraber masaya otururlarmış. O
masa adeta böyle bir politika masası gibi, her şeyin konuşulduğu bir
masa olurmuş. Yâni bir taraftan yemek yiyorlar, bir taraftan da baba bir
soru soruyor, çocuklar cevap veriyor... O cevaba öbür çocuk başka bir
fikir katıyor. Böylece çocukları fikir jimnastiği diyelim, fikir idmanı
diyelim tefekküre alıştırıyor. Hakikaten de çocuklarının hepsi meşhur
kimseler oldular. [25]
Hadislerin izahı ve
değerlendirmesi yapıldıktan sonra, hadislerden alınması gereken dersler
ve Peygamber (s)in tavsiyelerini tekrar özetler, akılda kalması için
maddeler halinde sıralardı. Son sohbetinde yapılması gereken
vazifeleri şöyle özetliyordu:
Ne yapacağız, kısaca söyle hocam, hatırımda
kalsın! Ben uzun sözleri hatırımda tutamıyorum. derseniz:
1. İbadetleri yapacaksınız.
2. Günahlardan
kaçacaksınız.
3. Ahlâkınızı güzelleştireceksiniz. [26]
Yine ilimle ilgili bir hadisin izahının ardından
şu tavsiyelerde bulunuyor: Onun için, ilim yolunda giden kardeşlere,
asistanlara, doçentlere, profesör kardeşlere de tavsiye ederim; bu eski
âlimleri, eski kitaplarda yazılan bilgileri yabana atmasınlar! Onların
bu husustaki tecrübeleri, bilgileri, mütâlaaları kat kat fazla... Çok
derin incelikleri kavramış durumdalar. Ben çeşitli ana kaynak kitapları
okuyorum da, o kadar derinden derine incelemişler, o kadar samîmi
öğrenmişler, o kadar güzel biliyorlar ki, hayran olmamak mümkün değil.
Eğer fikir bakımından eskilerle arasında bir fikir farkı olduysa, çok
dikkat etsin kardeşlerimiz, birden karar vermesin! Acemilik yapmasın,
acemi çaylaklık yapmasın, acemi doktorluk yapmasın! Sonra hayatı boyunca
hatasını telâfi edemez. Yanlış bir kanaate girer, hem kendisi sapıtır,
hem de başkalarını saptırır. Öyle olmasın...[27]
Sohbetlerinde
genellikle üç hadis okur, hadislerde anlatılanlarla günümüz arasında
irtibat kurarak ülkemizi ve insanımızı ilgilendiren güncel konulara
temas eder ve açıklamış olduğu hadisler doğrultusunda bu gün
yapılabilecek çalışmalardan bahsederdi.
Ahir zamanda müslümanların başına gelecek
belâlardan bahseden bir hadisi açıklarken, müslümanların bu günkü
durumunu şöyle tasvir ediyor:
Şimdi ben bu devirde, müslümanları şuna
benzetiyorum: Birileri gelmiş müslümanın elini ayağını tutmuş, karşısına
da düşman geçmiş, yüzüne boyna yumruk patlatıyor. Bıraksalar, müslüman
kendisini savunacak ama, güya kendisinin arkadaşları, taraftarları,
elini ayağını tutmuş, savundurmuyor. Ben buna benzetiyorum. ..
İşte böyle müslümanlar dünyanın her yerinde eli
kolu bağlı. Her yerde kendilerine saldırılıyor. Birlik beraberlikleri de
yok, birbirlerine yardım da edemiyorlar. Evet Suudi Arabistan zengin,
parası pulu var; ama paralar Avrupa, Amerika bankalarında, başka işlerde
kullanılıyor. Öbür tarafta, hemen Suudi Arabistanın altında Somalide,
Afrikanın diğer ülkelerinde insanlar su bile bulamıyor. O da müslüman,
kardeş, ama irtibat yok.
İleri İslâm ülkeleri var, ötekilere yardım
edebilirler. Bir düzen kurulmamış, komşu müslüman ülkeler bile
birbirlerine düşman... Bizim Balkanlarda, Kuzeyde ezelî, tarihi
düşmanlarımız var; onlarla gayet iyi olmaya çalışıyoruz, her türlü cevr
ü cefasını çekiyoruz. Ama tarihî, ezelî beraberliğimiz olan ülkelerle
de, uzun zamandır kaşları çatık politikalar yürütüyoruz.
Bunları niçin anlatıyorum?.. Zaman, ahir zaman...
Ahir zamanda da çeşitli imtihanlar olacak! hadis-i şerifiyle
anlatıyorum. Demek istiyorum ki: Bu devirde, dünyanın neresinde olursa
olsun, imtihanlara mâruz kalan, baskılara mâruz kalan müslümanlar
müteselli olsunlar, ne yapacaklarını bilsinler diye
anlatıyorum.[28]
Coşan, sohbetlerinin
sonunda, anlattığı konuyla ilgili dualar yapardı. Bu dualar
genellikle sohbetin özeti mahiyetinde olurdu:
Allah Teàlâ Hazretleri, kendisinin sevdiğini
sevmeyi, buğz ettiğine de buğz edip, tam rızasına uygun zihniyete sahib
olmayı bize nasib etsin... Dünyanın helâllerinden istifade etmeyi ve
onlara da sahip olurken titizlik göstermeyi nasib etsin... Bütün
müslümanlara, kendisine merhamet ettiği gibi acımayı ve yardım etmeyi
istemeyi nasib etsin... Fazla söz söylemekten, boş söz söylemekten bizi
korusun... Boş söz yerine çok zikir, çok tefekkür nasib etsin... Çok
yemekten uzak tutsun... Çünkü bütün hastalıklar çok yemekten oluyor.
İşte ondan nasıl kaçınacaksak, çeşitli tedbirleri alarak, bu
kusurlarımızdan da inşâallah uzak duralım. Dünyanın aldatıcı tantanası,
mülkü, zîneti, servet ü sâmânına aldanmamayı nasib etsin... Çünkü
bunların hepsi elden gidecek, mirasçılara kalacak. Onlar, onları helâl
olarak yerken, mirası bırakan âhirette onu nereden kazandığının hesabını
verecek. [29]
Sohbetlerini dua cümleleri ve ardından selamlama
ile bitiren Coşan, umumiyetle, Allah Teàlâ Hazretleri iki cihanda
cümlenizi aziz ve bahtiyar eylesin... Cennetiyle cemâliyle müşerref
eylesin... Aziz ve sevgili izleyiciler ve dinleyiciler, es-selâmü
aleyküm ve rahmetullàhi ve berekâtühû!.. şeklinde bitiyordu. Fakat son sohbetinde (2 Şubat 2001) selamlamak
yerine, sohbetini uzunca dua ederek ve el-Fâtihah! diyerek
bitirmesi, sanki yapmış olduğu bu sohbetin, son sohbeti olduğunu bildiği
intibaını uyandırmaktadır.
Son sohbetini şu
şekilde bitirmiştir:
Allah Teàlâ Hazretleri bizi İslâm tarihini tam
okuyup, tam anlayıp, sahabe-i kirâmın hepsini sevip; özellikle Hazret-i
Ali Efendimizi, Hazret-i Hasan ve Hazret-i Hüseyin Efendilerimizi de
sevip, onların şefaatine ermeyi nasîb eylesin... Cennetiyle cemâliyle
bizleri müşerref eyleyip, onlarla cennette buluştursun...
Ebû Bekr-i Sıddîk, Ömerül-Fâruk, Osmân-ı
Zinnûreyn, Aliyy-i Murtazâ ve diğer mübarek büyüklerimizle cennette
bizleri buluştur yâ Rabbi!.. Bi-lütfike ve keremike ve bi-hürmeti
ismikel-azam, ve nebiyyikel-ekrem, ve inneke ücîbüd-deavât, ve
kàdıl-hâcât, ve ekremül-ekremîn, ve erhamür-râhimîn...
El-fâtihah!..[30]
d. Sohbetlerin Dil ve Anlatım
Özellikleri
M. Esad Coşan,
sohbetlerini, sade bir dille, halkın anlayabileceği bir şekilde yapar,
özellikle yabancı kelime kullanmamaya dikkat ederdi. sohbetlerinde,
sanki dinleyici ile birebir karşılıklı konuşuyormuş gibi samimi bir
şekilde konuşurdu. Sohbeti dinleyenler, bulundukları ruh hallerine göre
ayrı ayrı dersler alırlardı.
Sohbetlerde zaman zaman nükteli benzetmeler yapan
Coşan, Ramazan bayramının cuma gününe denk gelmesini şu şekilde ifade
ediyor: Allah Teàlâ Hazretleri nasib etti, iki güzel mübarek, mutlu
günün feyz ve bereketi çakıştı, üst üste geldi. Ben daima lâtife yollu
söylerim; sanki koyu tatlılı ekmek kadayıfı üstüne halis kaymak konulmuş
gibi katmerli, güzel oldu...[31]
Tevekkülün öneminden bahsederken: Altın madeni,
hemen böyle toprağın üstünde pırıl pırıl parlamıyor. Elmas pırıl pırıl
parlamıyor. Onu kaç metreler kazıyorlar, binbir türlü zorluklarla
çıkartıyorlar, öyle elde ediyorlar. Yâni çalışma gerekiyor. Doğruyu
bulmak için de, tefekkür böyle yerin altından elması bulmak gibi, altını
bulmak gibi, kıymetli madeni bulmak gibi bir şey.[32]
Aynı zamanda
Türk-İslâm Edebiyâtı profesörü olan Coşan, konunun daha iyi anlaşılması
için şiirler okur, yeri geldiğinde, konuyla ilgili fıkra, kıssa, hikâye
vs. anlatıp dinleyicinin konuyu daha iyi kavramasını, hadislerin
mesajının akılda kalmasını ve dikkatlerin dağılmamasını sağlardı.
Coşan, ibadetleri güzel yapmanın zorluğundan
bahsederken Şeyh Sadînin Gülistanının başındaki şu beyti
okumuş ve ardından açıklamıştır:
Verne sezâvâr-ı hudâvendiyeş
Kes
netevâned ki becây âvered
Eksiğimizle, kusurumuzla, hatalı şey yaptığımızı
itiraf ederek, tevazuu takınmamız lâzım geldiğini hatırlatıyor. Yoksa,
Cenâb-ı Hakkın dergâhına lâyık ameli kimse yapamaz! diyor.[33]
Başka bir sohbetinde ise Arif Nihat Asyanın şu
beytini okuyor:
İçsen bu sudan dostum, bir daha
susamazsın;
Bir hal gelir ağlayamazsın,
susamazsın!
İslâmın o güzel, şifâlı kaynağından, bu
sudan bir içsen, bir daha susuzluk çekmezsin; kanarsın, doyarsın, oh
dersin, rahatlarsın, gönlün tatmin olur. İkinci mısraı da çok güzel,
cinas var: Sana bir hal gelir, artık İslâmdan dolayı öyle bir
heyecanlanır, öyle bir feyizyâb olursun ki, öyle bir hale gelirsin ki,
ağlasan ağlayamazsın, sussan susamazsın! İşte o zaman bir coşkulu hakîkî
müminin halet-i rûhiyesi insana gelir.[34]
Yine Ramazanın sonu yaklaşınca, ömrün hızla
geçtiğini şöylece dile getiriyor: Edebiyatçıların dediği gibi, günler
rüzgar gibi geçiyor. Tabii ömür de öyle olacak. Allah uzun ömür versin
ama, ne kadar uzun olsa, Kıvrılır, uzar, fakat daire olmaz bu hat.
dediği gibi şairin, bir zaman bitecek. Onun için hazırlıklı olmak
lâzım!..
Sanman ki felek devr ile şâm u seher eyler,
Her vâkıanın akıbetinden haber eyler.
Gece ile gündüzün peşpeşe gelmesi,
akşamdan sonra sabah, sabahtan sonra akşamın olması, sadece basit bir
olay, bir dönüş değil; her işin sonunu anlatıyor bize... diyor
şair.[35]
Zaman zaman Mevlidden beyitler okuyan Coşan, bir
sohbetinde: O zaman, hayırla başlayan, Allah adıyla başlayan, Allahın
rızası düşünülerek yapılan şey hayırlı oluyor. Bunu biz örfümüzden,
tarihimizden, edebiyatımızdan biliyoruz. Süleyman Çelebi ne kadar güzel
halka öğretmiş, yaymış Mevlidiyle:
Allah adı olsa bir işin önü,
Hergiz ebter
olmaya ânın sonu!
Bir işin önü, başlangıcı Allah adı olursa, yâni
Bismillâhir-rahmânir-rahîm diye başlanırsa; asla o işin sonu
ebter olmaz, güdük olmaz, kesik olmaz, bozuk olmaz, çürük olmaz; iyi
olur. diye güzelce şiir halinde ifade etmiş. Her işimizi besmeleyle
yaparız. Arabamıza besmeleyle bineriz, arabanın anahtarını besmeleyle
çeviririz. Her işimizi besmeleyle yaparız, o zaman hayır olur. Yemeği
besmeleyle yersin, yediğin hayreder, faydasını
görürsün.[36]
e. Değerlendirme
Cuma Sohbetleri,
toplumumuzun dinden uzaklaştığı, bidatlerin yaygınlaştığı, din hakkında
söz söyleyebilecek birikimi olmayan kimselerin, kitle iletişim araçları
vasıtasıyla, halkın kafasını karıştırdığı bir dönemde, halka, İslâmı
ana kaynaklarından anlatması, hadis-i şeriflerle eğitim metodunu
kullanarak peygamberî mesajı kitlelere ulaştırması bakımından önemlidir.
Coşan, zamanın her türlü teknolojik imkânını
kullanarak, dünyanın her yerindeki müslümanlara ulaşıp, onlara İslâmı
anlatmayı, böylece çağa uygun, aşırılıktan uzak ve sünnet-i seniyyeye
bağlı müslümanlar yetiştirmeyi gaye edinmiştir. Sohbetlerinde zaman
zaman belirttiği gibi gayrımüslim dinleyicilerin de bu sohbetler
vasıtasıyla İslâma ısınmasını sağlamayı, İslâmın evrensel mesajını tüm
insanlara ulaştırmayı amaçlamıştır.
Coşan, günümüzde dini eğitimin, camilerde ve
ilgili okullarla sınırlı kaldığını, fakat eğitimin yapıldığı bu
mekânlara gelemeyenlerin dini bir eğitimden mahrum kaldığını düşünerek,
radyoyu eğitim ve öğretimde bir vasıta görmüş, herkesin dinini
öğrenebilmesi için radyo sohbetlerini başlatmıştır. Ayrıca sohbetlerin
yazıya geçirilip internette yayınlanmasını sağlayarak, herkesin
kolaylıkla ulaşabilmesini temin etmiştir.
Sohbetlerinde hadis-i şerifleri okuyup
açıklaması, sahabenin, dini Peygamber (s)den öğrendiği gibi, günümüz
insanının da, hadisler aracılığıyla, Peygamber (s)den öğrenmesini
sağlamış, okunan hadislerin muhtelif konuları içermesi, dinleyicilerin
çok çeşitli konularda bilgi sahibi olmasını sağlamıştır.
Cuma Sohbetlerinin
tekrarları hâlen Akra FMde Cuma günleri sabah ve akşam olmak üzere
yayınlanmaktadır. Böylece radyo ve internet aracılığıyla dünyanın her
yerine ulaşmaktadır. Hazineden Pırıltılar adı altında kitap
haline getirilmiş olan Cuma Sohbetleri, yayınlandığında toplumun her
kesimindeki insanların daha kolay istifade edebileceği bir hale geleceği
muhakkaktır.